تأویل ابیات بیدل (۲۱)

خرابات تعین بر حبابت خنده‌ها دارد
سبو بر دوش اوهامی هوا پرکرده آوندت

تعین اصطلاحی است که در فلسفه و عرفان کاربرد دارد. از لحاظ علم کلام و فلسفه، تعین به معنی تمیز و تفکیک نمودن یک موجود از همه موجودات دیگر بوده که برخی‌ها تعین را مترادف تشخص می‌دانند. علمای فلسفه و کلام در امر ایجابی بودن و سلبی بودن تعین اختلاف نظر دارند.

از نظر عرفانی و تصوف، تعین به معنی مرتبۀ ظهور و تجلی ذات حق تعالی در سیر و سلوک عرفانی است. درین مرتبه، سالک راه طریقت در همه چیز و همه جا ذات یکتا را می‌بیند و به وحدت می‌رسد. در بیت فوق الذکر معنای عرفانی «تعین» مراد است.

بیدل درین بیت، نگاهی از دنیای وحدت به دنیای پر از کثرت مادی می‌اندازد و انسان‌هایی که دنیا را مادی محض می‌بینند و مادیت را هدف زندگی می‌پندارند، سر شان را چون حباب خالی می‌داند که کوزۀ دنیای مادی آن‌ را پر از هوا و هوس‌های موهوم و امیدهای میان تهی نموده است.

درین بیت کلمات چون خرابات، خنده‌ها، سبو ، بر دوش ، پر کرده ربط منطقی دارند که بیدل چقدر زیبا رنگ عرفانی به آن‌ها داده است. خرابات یا میخانه جایی است که انسان بیخود و نشئه می‌شود و بیدل آنرا به جایی تشبیه نموده است که عارف از من مجازی خود می‌برد و بیخود می‌شود و به وحدت می‌رسد. ترکیب «خرابات تعین» یعنی آن حالی که بی‌خودی به عارف دست می‌دهد و در معرض تجلیات ذات یکتا قرار دارد. کما اینکه در شراب‌خانه با خوردن می تصوراتی برای شخص دست می‌دهد. عرفا با استخدام این تشبیهات می‌خواهند آن معنای بلند عرفانی را به گونه‌ای انتقال دهند.

درین مرتبه‌ای از وادی عرفان، عارف می‌داند که انسان‌های مادی‌گرا چقدر منحرف از حقیقت اند و مشغول آنچه اند که منطق وجودی آنها ایجاب نمی‌کند. سر اینگونه انسان‌ها را چون حباب خالی از عقل و پر از هوای هوس می‌بیند و به آن می‌خندد. دنیای مادی و نفس را در کل چون سبو یا کوزه می‌بیند که آوند یا ظرف وجود انسان را پر از هوای نفس می‌کند که در نتیجه ارزش انسانی را به سوی «هیچ» می‌کشاند!