تأویل ابیات بیدل (۷۵)

خاک می‌باید شدن در معبد تسلیم عشق
گر همه آب است اینجا بی‌تیمم پاک نیست

عشق حقیقی عرفا توأم با پرستش معشوق بوده،  لازم و ملزوم یک دیگر پنداشته شده و برای آن‌ها واژۀ معشوق و معبود یک معنی را افاده می‌کند. البته این پرستش معشوق می‌باید در نهایت خضوع و خشوع، خلوص دل و تسلیم شدن باشد. روی همین دلیل، بیدل در مصرع اول، شرط ورود در معبد عشق حقیقی را خاک شدن می‌داند و با استفاده از واژۀ «می‌باید» آن را ضروری دانسته است.

از لحاظ عرفان خاک شدن، نهایت خاکساری، شکستگی، تسلیم شدن، زیر پا و بی‌ارزش دانستن خود در برابر «هو» است. در واقع بیدل می‌خواهد بگوید که برای رسیدن به معبد عشق و داخل شدن در آن، ناگزیر است که راه خاکساری مطلق را پیشه گیرد و از تعلقات دنیوی پاک شود، زیرا معبد عشق الهی صرف جای پاکان است.

در مصرع دوم بیدل می‌خواهد دیدگاه فقهی و عرفانی را با هم یکی نماید و از احکام فقهی، هدف عرفانی خویش را بیشتر تبیین نماید. مصرع دوم از لحاظ منطقی به شکل قضیه شرطیه درآمده است، زیرا با کلمۀ «اگر» شروع شده و دارای مقدم و تالی است. و در قضیه شرطیه میان مقدم و تالی رابطۀ استلزام است.

هرگاه ظاهر مصرع دوم مورد نظر قرار گیرد، از لحاظ فقهی میان مقدم و تالی همخوانی وجود ندارد؛ زیرا در صورت موجودیت آب، جایز نیست که شخصی تیمم کند. پس مفهوم حقیقی «آب» در اینجا درست نیست، بلکه دو مفهوم دیگر از آب در اینجا مراد است: نخست به معنی محو شدن، یعنی برخی اوقات استفاده می‌شود که چیزی پیش آتش مانده شد، آب شد.  یعنی محو و معدوم شد و دوم به معنی پاکی و صفایی است زیرا یکی از خصوصیات آب پاک بودن و شفاف بودن آن است.

با درنظرداشت این دو مفهوم از آب، در مصرع دوم بیدل می‌خواهد بگوید، از آنجاییکه همه دلباخته‌گان در معبد عشق پاک اند و به تعبیر دیگر محو اند، پس ایجاب می‌نماید که با تیمم کردن خود را نیز پاک کند و داخل معبد عشق شود.

در واقع بیدل در این بیت صرف خلوص نیت و خاکساری را که در مصرع اول از آن یاد نموده است، کافی نمی‌داند؛ بلکه پاک بودن جسمی را نیز شرط ورود به معبد عشق می‌پندارد. از آنجاییکه تیمم با خاک ارتباط دارد، بناً برای زیبایی بیت از آن استفاده نموده است، هرچند بیدل صرف تیمم را شرط پاکی نمی‌داند.

از جانب دیگر اگر مفهوم محو شدن و پاک شدن را از آب در نظر بگیرم، با مفهوم خاک شدن در مصرع اول، رابطۀ مفهومی پیدا می‌کند. زیرا خاک شدن، پاک شدن و محو شدن از لحاظ عرفانی رابطۀ معنایی خیلی نزدیک با هم دارند.