شرایط نفقۀ اقارب فقیر

مادۀ (۱۱۸) قانون مدنی نفقۀ زوجه را تعریف نموده است. از آن می‌توان، نفقه را به طور کلی چنین تعریف نمود: ” نفقه شامل است بر طعام، لباس، مسکن و تداوی متناسب به توان مالی منفق (نفقه‌دهنده) به منفق علیه (نفقه‌گیرنده)”

قانون مدنی افغانستان افزون بر به رسمیت شناختن حق نفقۀ زوجه، اطفال، والدین، اجداد و جدات، نفقۀ اقارب را نیز تضمین نموده است. چنانچه مادۀ (۲۶۵) قانون مدنی چنین مشعر است: ” نفقۀ شخص فقیر که بعلت مریضی جسمی یا عقلی و عصبی توان کسب و کار را نداشته باشد، به تناسب سهم ارث بدوش اقارب موسر می‌باشد.”

بادرنظرداشت مادۀ فوق الذکر و مواد (۲۶۶ و ۲۶۷) قانون مدنی، شرایط استحقاق اقارب فقیر از نفقه قرار ذیل برشمرده می‌شود:

۱- موجودیت فقر: فقر ” وضعیت نداشتن دارای مادی یا درآمد کافی برای رفع نیازهای اساسی فرد است.” فقر به دو نوع است: ۱) فقر مطلق و ۲) فقر نسبی. بادرنظرداشت تعریفی که بانک جهانی از فقر مطلق نموده است به وضعیتی اطلاق می‌گردد که درآمد روزانۀ یک شخص کمتر از ۱.۹ دالر امریکایی باشد. در مقابل فقر نسبی به حالتی اطلاق می‌گردد که شخص ضروریاتی برای ادامۀ زندگی را دارد اما به تناسب به دیگر افراد جامعه، فقیر محسوب شود. کاربرد کلمۀ فقیر در مادۀ (۲۶۵) اطلاق دارد و شامل فقیر مطلق و نسبی می‌شود. زیرا احتماً یک شخص فقیر ضروریات مادی زندگی خود را مرفوع کند اما مصارف تداوی خود را نداشته باشد.

۲- قید بیماری: از منطوق مادۀ (۲۶۵) برمی‌آید که تنها فقیر بودن کافی نیست، بلکه اقارب فقیر وقتی از حق نفقه مستفید می‌گردد که که به علت مریضی جسمی یا عقلی و عصبی توان کسب و کار را نداشته باشد. مفهوم مخالف آن، این است که هرگاه شخص صرف فقیر باشد یا مریض باشد اما توانایی کسب و کار را داشته باشد، از حق نفقه برخوردار نمی‌گردد.

۳- موجودیت اقارب: شرط است که اقارب موسر (توانگر و فراخ دست) موجود باشد. البته اقارب موسر شامل ذوی الفروض، عصبات و ذوی الارحام می‌شود که به تناسب سهم ارث پرداخت پول نفقه میان اقارب فوق الذکر، تقسیم می‌گردد.

۴- یکی بودن دین منفق و منفق علیه: طبق مادۀ (۲۶۶) قانون مدنی شرط است که میان منفق و منفق علیه، اختلاف دین موجود نباشد. البته نفقۀ اصول و فروع از این قاعده مستثنی می‌باشد.

۵- مطالبه از محکمه: طبق مادۀ (۲۶۷) قانون مدنی، نفقۀ اقارب از تاریخ مطالبه آن لازم می‌گردد. درینجا مطالبه به طور مطلق آمده است، ظاهراً شامل مطالبه از منفق یا از محکمه می شود. اما، قضاوتپوه یادگار راجی “سمنگانی” در کتاب تشریح و توضیح مفاهیم قانون مدنی خود آن را صرف به مطالبه از محکمه توجیه نموده است. بادرنظرداشت شرایط فوق الذکر این محکمه است که عسر یا یسر و دارایی منفق، موجودیت، فقر، تثبیت بیماری و سهم هر یک از منفق را تعیین نماید.

یادآوری: این یادداشت بنده در صفحۀ فیس بوک شرکت خدمات حقوقی شجن نیز به نشر رسیده است.