«و» و «یا» از جمله حروف ربط به شمار میرود. در زبان انگلیسی or و and و ترکیبی از آن and/or مورد استفاده قرار میگیرد. در زبان فارسی نیز «و»، «یا» و «ویا» به کار میرود. در قوانین هر سه آن به کار میرود. درین نبشتۀ کوتاه پس از ذکر مثال مختصر در مورد «و» و «یا»، به «و یا» در قوانین بحث میشود.
مثالی از «یا» در مادۀ ۵۸۲ کُد جزا: ” شخصی که عمداً دیگری را مواد ضررناک غیرکشنده بدهد که موجب معلولیت دایمی، عطالت عضو یا از کارافتیدن آن یا فقدان یکی از حواس او گردد، حسب احوال به حبس متوسط بیش از سه سال یا حبس طویل، محکوم میگردد.”
درین مثال از حرف «یا» زیاد به کار رفته است. از آن جمع، میان حبس متوسط و حبس طویل یکی آن انتخاب میگردد، زیرا حرف «یا» میان آن دو به کار رفته است و این حرف، حرف ربط اختیار است.
مثالی از «و» در مادۀ ۷۶۷ کُد جزا: ” شخصی که با عقدکننده در یکی از موارد آتی تقلب نماید، به حبس قصیر و جزای نقدی معادل جنس، محکوم میگردد. […]”
طبق این مثال، هم مجازات حبس قصیر و هم جزای نقدی قابل تطبیق است. حرف «و» دلالت به جمع کردن دو چیز میکند تا جدایی آن.
مثالی از «و یا» در مادۀ ۴۳۲ کُد جزا: “شخصی که یکی از اعمال ذیل را مرتکب شود به حداکثر حبس متوسط، محکوم میگردد:
۱- تغییر یا تبدیل اسناد انتخاباتی اعم از کتاب ثبت، فورمهای ثبت نتایج و اوراق رأی دهی به نفع یا ضرر کاندید[ا].
۲- کم کردن و یا زیاد کردن آراء در جریان انتخابات به نفع یا ضرر کاندید[ا].”
در فقرۀ (۲) میان کم کردن و زیاد کردن، حرف «و یا» به کار رفته است که این فقره را میتوان چنین تجزیه کرد:
الف – کم کردن آرای کاندیدای الف و هم زیاد کردن آرای کاندیدای ب
ب – فقط کم کردن آرای کاندیدای ب
ج – فقط زیاد کردن آرای کاندیدای ج.
اگر درین فقره «یا» به کار میرفت فقط زیاد کردن یا کم کردن را شامل میشد، هر دو را همزمان دربر نمیگرفت. اگر به جای «یا»، حرف «و» به کار میرفت کم کردن و زیاد کردن همزمان را شامل میشد. قانونگذار خواسته است هر سه سناریو که در بالا تذکر گردید، شامل شود چه همزمان باشد یا جدا از هم. بدین لحاظ «ویا» را به کار برده است.
یک مثالی دیگر درین زمینه ارائه میکنم:
۱- الف به ۱۰ سال حبس و ۵۰ هزار افغانی جزای نقدی محکوم میشود.
۲- الف به ۱۰ سال حبس یا ۵۰ هزار افغانی جزای نقدی محکوم میشود.
۳- الف به ۱۰ سال حبس و یا ۵۰ هزار افغانی محکوم میشود.
جملۀ اول شامل هر دو مجازات است. جملۀ دوم یکی از آن دو مجازات مزبور را شامل است. امّا جملۀ سوم جامع و شامل دو جملۀ اول الذکر است. به تعبیر دیگر، با کاربرد «و» هر دو مجازات و با کاربرد «یا» یکی از آن دو را شامل است. امُا در جملۀ سوم، هم جملۀ اول شامل است و هم جملهی دوم. پس در آن سه گزینه است: ۱- الف به ۱۰ سال حبس محکوم میشود؛ ۲- الف به ۵۰ هزار افغانی محکوم میشود؛ ۳- الف به هر دو مجازات محکوم میشود. این حرف ربط ترکیبی «و یا» در اصل و/یا است؛ و آن خط مایل خود «یا« معنی میدهد که و/یا میشود «و» یا «یا». البته برای اختصار « و یا» نگاشته میشود. بنابرین به منظور رفع سؤتفاهم حین نگارش متون حقوقی، این تفکیک باید لحاظ گردد.
