در آثار منتشرۀ معتبر سازمان یونسکو، نام مکمل وی ابوعلی حسین بن عبدالله بن حسن بن علی بن سینا آمده است.[۱] وی به ابو علی سینا، ابن سینا، پورسینا و شیخ الرئیس شهرت دارد. [۲] ابو حامد الغزالی در کتاب تهافت الفلاسفه خود از ابن سینا چنین یاد میکند: ” و هذا الرأی فی النفوس هو الذی أختاره ابن سینا … “[۳] ازین اشارۀ غزالی به وی معلوم میگردد که که وی مشهور به ابن سینا بود. غزالی نیز از مشاهیر ایران بزرگ است که حدود هزار سال پیش میزیست.
اصل بر این است که کسی با نام، کنیه یا لقبی که مشهور است یاد شود. ابن سینا به همین نام مشهور است. در بیوگرافی ابن سینا آمده است که پدر وی از بلخ بود، اما خودش در بخارا (اوزبیکستان امروزی) به دنیا آمده است.[۴] مادرش از بخارا بود.[۵]
در افغانستان در سال ۱۳۵۵ خورشیدی با شمارۀ ۳۴۲ در جریدۀ رسمی تحت عنوان “اساسنامۀ مؤسسه دواسازی ابن سینای بلخی” به نشر رسید. درین اساسنامه، لقب بلخی به ابن سینا اضافه شد. فقرۀ اول مادۀ اول این اساسنامه چنین مشعر است: ” مؤسسۀ بنام (د بلخی ابن سینا درملځی موسسه) باداشتن شخصیت حقوقی به حیث تصدی انتفاعی دولتی تشکیل گردیده است.” طبق سیستم حقوقی افغاستان، اساسنامه جزو اسناد تقنینی به شمار میرود.
درین روزها در خصوص اضافت/حذف تخلص بلخی به نام ابن سینا، جنجالهایی مطرح شده است که ذیلا به تحلیل گرفته میشود:
۱- ابن سینا مربوط به حوزۀ ایران بزرگ (تاریخی) میشود که کشورهایی همچون تاجیکستان، ایران، افغاستان و ازوبیکستان وغیره، حق مشترک تعلق داشتن به وی را دارند. البته هیچ کشور به تنهایی نمیتواند مشاهیر این حوزه را به خود مصادره کند. درین حوزه و در سطح جهانی ابن سینا، مشهور به ابن سینا است. اضافت بلخی به نام وی از سوی دولت افغاستان صورت گرفته است. بنابرین، دیگر کشورها مکلف به ذکر این اضافت نیستند، زیرا مطابق اطلاعات فوق الذکر آنچه وی به آن مشهور است، مورد خطاب قرار میگیرد. در کشورهای غربی به Avicenna شهرت دارد که لاتینیسازی ابن سینا است. اسناد تقنینی افغانستان بر دیگر کشورها الزامآور نیست.
۲- درین حوزه، میان ذهنیت پسادولتهایی ایجاد شده در قرن ۱۹ و ۲۰ که در آن استعمار و بازی بزرگ نقش داشت و ذهنیت تمدنی پیش از آن باید تفکیک قائل شد. دولتهای ایجاد شده در قرن بیست برای تقویت ناسیونالیسم خود آثار و مشاهیری که مربوط به ساحۀ جغرافیایی آن به گونهای میشد به گونۀ انحصاری مربوط به خود دانستند. برجسته کردن زادگاه مشاهیر یا پدران شان درین عصر بیشتر مروج شد. مشاهیر این حوزه، در یک دولت-ملت نمیگنجد، بل متعلق به تمام حوزه علی السویه اند.
۳- مشاهیری همچون ابن سینا دارای وضعیت پیچیدهای اند. پدرش از یک جا و مادرش از جای دیگر است و خودش در دیگر جا زاده شده است. در آن زمان بحث تابعیت که همانا رابطۀ سیاسی و حقوقی با یک دولت-ملت معین بود، برقرار نبود. پس تعمیم رابطۀ تابعیت به مشاهیری که متعلق به یک حوزۀ تمدنی بودند و در آن زمان بحث تابعیت مطرح نبود، به لحاظ حقوقی و تاریخی نادرست است.
۴- تحریف دادههای تاریخی تا نسبت دادنهای تخلصهای ولایتی فرق میکند. دادههای تاریخی واقعیت اند و واقعیتها تغییرناپذیر است. این که ابن سینا در بخارا به دنیا آمده است، نمیشود آن را تحریف کرد و گفت که در دوشنبه به دنیا آمده است، مگر اینکه دلایل متقنی موجود باشد. نسبت دادن به یک ولایت یک امر ذهنی و اعتباری است. شاید خود ابن سینا به این باور بود/نبود که بلخی خطاب شود. این ما هستیم بادرنظرداشت ذهنیت ایجاد شده به اثر یک وضعیت سیاسی-حقوقی متفاوتتر از آن زمان، نام ابن سینا را بازتعریف میکنیم.
بنابرین، افراد حق دارند ابن سینا را به آنچه در آثار گذشته مشهور است، خطاب کنند. اینکه هر اضافتی بر نام وی صورت میگیرد به لحاظ حقوقی برای دیگران الزامآور نیست. عدم درک از تاریخ به گونۀ درست، سؤتفاهمهایی را درین زمینه بیشتر میکند.
منابع:
[۱] Asimov, M. S. (1980, October). Avicena: Avicenne, un génie universel. Le Courrier de l’UNESCO. Retrieved August 25, 2025, from UNESCO Digital Library website: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000042997
[۲] ویکیپدیا. ابن سینا. ویکیپدیا. بازیابیشده در ۲۵ آگست ۲۰۲۵، از https://fa.wikipedia.org/wiki/ابن_سینا
[۳] غزالی، ابوحامد.تهافت الفلاسفه (ص. ۱۰۰) [نسخهٔ دیجیتال]. بازیابیشده در ۲۵ آگست ۲۰۲۵، از اینترنت آرشیو: https://archive.org/details/tahafot_alfalassifa/page/n99/mode/2up
[۴] Gohlman, W. E. (1974). The Life of Ibn Sina: A Critical Edition and Annotated Translation (Studies in Islamic Philosophy and Science). Albany, NY: State University of New York Press. Retrieved August 25, 2025, from Internet Archive: https://archive.org/details/ibn-sina-avicenna-william-e.-gohlman-the-life-of-ibn-sina-a-critical-edition-and
[۵]Geniuses.Club. (n.d.). Avicenna (Ibn Sina). Retrieved August 25, 2025, from https://geniuses.club/genius/avicenna-ibn-sina
