تفاوت‌های میان جرایم ضد بشری و جرایم جنگی در پرتو کُد جزا

کُد جزای افغانستان برای نخستین بار، جرایم بین المللی را پیش بینی نموده است که می‌توان از جرایم نسل کشی، جرایم ضد بشری (جنایت علیه بشریت)، جرایم جنگی و تجاوز علیه دولت یاد نمود.

گاهی دیده می‌شود میان این جرایم خلط می‌شود و به جای جرایم ضد بشری، جرایم جنگی و برعکس آن را استفاده می‌کنند. در این نبشته کوشش صورت می‌گیرد تا تفاوت‌هایی میان جرایم ضد بشری و جرایم جنگی برجسته گردد تا باشد از این مصطلحات به گونۀ درست و دقیق کار گرفته شود.

در مواد ۳۳۵ و ۳۳۶ کُد جزا احکام جرایم ضد بشری و در مواد ۳۳۷ الی ۳۴۰ احکام جرایم جنگی پیش بینی شده است. تفاوت میان جرایم ضد بشری و جرایم جنگی قرار ذیل برشمرده می‌شود:

۱- از حیث موضوع جرم: آنچه بر آن جرم واقع می‌شود، موضوع جرم گویند. در جرایم ضد بشری موضوع آن صرف اشخاص است، مانند قتل، به بردگی گرفتن، اخراج یا کوچ اجباری، شکنجه وغیره. امَا در جرایم جنگی موضوع جرم افزون بر اشخاص، می‌تواند ملکیت‌های عامه و خصوصی از قبیل حملات بر تأسیسات، وسایط نقلیۀ هوایی یا زمینی مربوط به ماموریت‌های صلح یا کمک رسانی بشردوستانه، محلات مسکونی وغیره باشد.

۲- از حیث وسیله: در جرایم ضد بشری وسیله موضوعیت ندارد. از هر وسیله‌ای که استفاده شود جرایم ضد بشری محقق می‌شود. امَا در جرایم جنگی گاهی افزون بر شرایط دیگر، به کارگیری سلاح زهری، سلاح، راکت و موادی که ناقض قوانین بین المللی منازعات مسلحانه باشد وغیره شرط است.

۳- از حیث مجنی علیه: در جرایم ضد بشری، گروه‌های غیرنظامی به حیث مجنی علیه به شمار می‌رود. امَا در جرایم جنگی مجنی علیه آن اشخاص تحت حمایت احکام مندرج کنوانسیون ژنیو می‌باشد. این اشخاص مشمول سربازان مریض و مجروح، اسیران جنگی، کارمندان مذهبی و صحی، افراد ملکی، و افراد نظامی کشتی شکسته می‌شود.

۴- از حیث وضعیت: جرایم جنگی صرف در مخاصمات مسلحانه داخلی و خارجی تحقق می‌یابد. ولی در جرایم ضد بشری ضرور نیست که با یک مخاصمۀ مسلحانه رابطه داشته باشد.

۵- از حیث حملۀ گسترده یا سازمان یافته: در مادۀ ۳۳۵ کد جزا چنین مشعر است: ” […] رفتار مرتکب عمداً و آگاهانه بخشی از حملۀ گسترده یا سازمان یافته علیه یک گروه غیرنظامی باشد، جرم ضد بشری شناخته می‌شود.” طوریکه از این ماده استنباط می‌گردد برای تحقق جرایم ضد بشری، شرط است که حمله‌ای که بر گروه نظامی صورت می‌گیرد به طور گسترده یا سازمان یافته باشد. اگر این شرط ثابت نگردد، جرایم ضد بشری محقق نمی‌شود. در جرایم جنگی چنین شرطی موضوعیت ندارد.

۶- از حیث تفکیک جنبه داخلی و بین المللی: در جرایم ضد بشری از حیث جنبه داخلی و بین المللی تفکیک نشده است؛ اما در جرایم جنگی چنین تفکیکی در کُد جزا صورت گرفته است.

۷- از حیث رفتار: مصادیق جرایم ضد بشری مشمول قتل، نابود سازی، به بردگی گرفتن، اخراج یا کوچ اجباری، حبس کردن، شکنجه، خشونت‌های جنسی، تعقیب و آزار، ناپدید کردن اجباری، اشخاص، جنایت تبعیض نژادی و سایر اعمال غیرانسانی بر اشخاص می‌شود. ولی جرایم جنگی علاوه بر قتل عمد، شکنجه، اخراج یا انتقال غیرقانونی یا حبس، وارد کردن عمدی درد و رنج شدید به بدن یا سلامت اشخاص که با جرایم ضد بشری مشترک است، مشمول گروگان گیری، مجبور ساختن اسیر جنگی به خدمت در نیروهای متخاصم، محروم کردن عمدی اسیر جنگی از حق برخورداری محاکمۀ عادلانه، تخریب و ضبط گستردۀ اموالی که ضرورت‌های نظامی را توجیه نکند، حمله بر اشخاص غیرنظامی که در منازعات مسلحانه به طور مستقیم مشارکت ندارند، حمله بر اهداف غیرنظامی، حمله بر شهرها، قریه‌ها محلات مسکونی که بی‌دفاع بوده و اهداف نظامی نباشند، کشتن یا مجروح کردن نظامی که دست از جنگ کشیده یا داوطلبانه تسلیم شده، سوء استفاده از بیرق آتش، اعلان این مطلب که هیچ کسی در امان نخواهد بود، غارت و چپاول شهر یا محل، به کارگیری سلاح‌های زهری، تحمیل عمدی گرسنگی بر غیرنظامیان به حیث روش جنگی و سایر رفتارهایی که در مواد ۳۳۷ – ۳۴۰ پیش بینی شده است، می‌باشد.

۸- از حیث عدم رعایت اصول: افزون بر مطالب فوق الذکر، در تحقق جرایم جنگی نقض یک سلسله اصول شرط است که می‌توان از اصل تفکیک میان نظامیان و غیرنظامیان، اصل تناسب، اصل ضرورت مسلحانه، اصل کاربرد وسایل جنگی به طور انسانی یاد برد. ولی در جرایم ضد بشری یا جنایت علیه بشریت چنین اصولی موضوعیت ندارد.