قانون مجازات یا قانون جزاء

مجازات و جزاء از جمله واژه‌های عربی است که وارد زبان پارسی شده است. به منظور فهم درست آن بهتر است به لحاظ علم صرف و لغوی آن را به تحلیل بگیریم و دریابیم که کدام یک بهتر است که استفاده شود. البته اینجا بحث درست یا نادرست نیست بحث ترجیح و بهتر بودن مطرح است.

کلمۀ مجازات از باب مفاعله است. اصلا مجازیة بوده. از آنجایکه «ی» درین کلمه، متحرک و ماقبل آن مفتوح است، «ی» قلب به «الف» شده و مجازاة شده است که در فارسی مجازات نگاشته می‌شود. جازی یجازي مجازاة.

کلمۀ جزاء فعل ثلاثی مجرد است. اصلا جزای بوده از آنجاییکه «ی» بعد از الف آمده است، «ی» قلب به همزه شده است. پس جزاء نگاشته می‌شود. جزی یجزي جزاء.

در ادبیات حقوقی افغانستان از زمان تدوین نظامنامۀ جزای عمومی در زمان امان الله خان به این‌سو واژۀ جزاء به‌کار می‌رود. یعنی در قانون جزاء 1355 خورشیدی و به تعقیب آن کُد جزاء از واژۀ جزاء کار گرفته شده است. در ایران قانون مجازات به کار می‌رود. در زبان عربی از نظر لغوی جزاء به پاداش نیک و بد استفاده می‌شود، امّا مجازات غالبا برای پاداش بد.[۱]

پس از نظر زبان عربی مجازات رساتر و بلیغ‌تر است. علی رغم آن کلمۀ جزاء در ادبیات حقوقی افغانستان جاافتاده و متداول است  و مدلول جزاء فقط به به پاداش بد تقلیل می‌یابد. البته گاهی متوجه شده ام که برخی هردو – جزاء و مجازات –  را به کار می‌برند.

برابر مجازات در انگلیسی کلمۀ Penal  است و این کلمه از poena گرفته شده که معنای  [۲]punishment می‌دهد که برای آن واژۀ مجازات نزدیک‌تر است تا جزاء.

در افغانستان زمانی به مشکل کمبود واژه روبرو می‌شویم وقتی Criminal Law و Penal Code را به پارسی دری ترجمه کنیم. قابل ذکر است که تفاوت میان حقوق جزاء/کیفری (Criminal Law) و قانون مجازات (Penal Code) است. برای حقوق کیفری که دانش و مضمون درسی است مجازات به کار نمی‌رود بل کیفری/جزاء به کار می‌رود. یعنی گفته نمی‌توانیم: حقوق مجازات. در افغانستان میان Criminal و Penal تفاوت قائل نمی‌شوند، بل برای هر دو جزاء را به کار می‌برند. البته این‌که آیا ترجمۀ درست Criminal، جزاء است خود قابل تأمل و بحث است. برخی ترجیح می‌دهند که به جای جزاء، جنایی ترجمه شود، یعنی حقوق جنایی. زیرا آن‌ها به ریشۀ کلمه مراجعه می‌کنند که Crime است و این واژه جرم یا جنایت معنا می‌دهد تا جزاء. البته هم در افغانستان و هم در ایران برای Criminal Law برگردان جاافتاده، همان حقوق جزاء است، تفاوت فقط در ترجمۀ Penal Code پابرجاست.

البته نه به گونۀ بنیادی بل به گونۀ ظاهری این مشکل را ادبیات حقوقی ایران حل کرده است. یعنی با یک تفکیک شکلی در ایران Criminal Law حقوق کیفری/جزاء برگردان می‌شود و Penal Code قانون مجازات ترجمه می‌شود. طوریکه در بالا تذکر گردید معادل مناسب  Penal، مجازات است.

منابع:

[۱] https://allissan.org/node/1243

[۲] https://www.etymonline.com/word/penal