تأویل ابیات بیدل (۳۸)

نفس در جستجو، خاصیّت موج نظر دارد
که غیر از چشم بستن نیست منزل کاروانش را

در این بیت ،بیدل زندگی آدمی را چون موج دریا ناآرام و پر از تپش می‌پندارد که صرف با چشم بستن از این دنیا، می‌آرامد. در مصرع اول از کلمۀ «نَفَس» یاد شده است که نماد زندگی و زنده بودن است و آدمی در طول حیاتش چون نفس کشیدن همیشه مثل موج دریا در جستجوی دنیای مادی بوده و طبیعت ناآرام دارد. بیدل تشبیه زیبا و ظریفی از موج دریا نموده و آن را به چشم حین نگاه نمودن یا به چشم باز، هم‌مانند دانسته است؛ زیرا چشم باز چون موج ته و بالا است.

مصرع دوم، پیامد این جستجوی آدمی را به طور کنایه‌آمیزی به تصویر می‌کشد که انسان تنها با چشم‌بستن از این دنیا از کاروان پر از کار و آن تلاش ملالت‌آور رهایی می‌یابد و به منزل (آرامش) می‌رسد. بیدل چقدر زیبا آرام شدن موج دریا را به چشم‌بستن تشبیه نموده است. طوریکه در بالا تذکر گردید، در این بیت موج به چشم باز که ته و بالایی دارد تشبیه شده است و وقتی انسان چشم خود را بسته می‌کند پوش چشم به هم نزدیک می‌شود و یک خط هموار چون آب بدون موج، ترسیم می‌شود.

موج دریا نیز وقتی معدوم می‌شود که دیگر ته و بالا نشود و هم سطح آب هموار شود یا به تعبیر بیدل، چشم موج بسته شود! قابل ذکر است که چشم بسته‌شدن هم به موج و هم به نفس آدمی ربط مفهومی دارد؛ بناءً در این بیت هر دو معنی را شامل می‌شود.

جان کلام این بیت این است که آدمی تا وقتی زنده است، چون موج دریا همیشه ناآرام است و خواب راحت ندارد. صرف با چشم بستن از دنیا و زیر خاک رفتن آرامش دائمی نصیبش می‌شود، همانطوریکه موج با محو شدن در آب و از دست دادن توان ته و بالا رفتن یعنی چشم‌بستن، آرام می‌شود. بناً زندگی آدمی همچون موج دریا تا هست، ناآرام است.