تأویل ابیات بیدل (۸۳)

مکش خجالت محرومی از غرور تعّین

چه من چه او همه با توست اگر تو با تو نباشی

بیدل درین بیت اشاره به وحدت و تعّین دارد. از نظر عرفا تعّین ” امری اعتباری است و صرفاً مبیّن مراتب ظهور حق تعالی است.”[۱] تعّین اول نزد صوفیان مرتبۀ وحدت است و تعّین دوم مرتبۀ وحدانیت.

از نظر لغوی تعّین از باب تفعل است و تعیین از باب تفعیل. تعّین یعنی عینیت یافتن یا مشخص شدن. تعیین یعنی مشخص کردن. پس تعّین دلالت به مشخص شدن خودبخود می‌کند که نیاز به امر خارجی ندارد، اما تعیین نیاز به فاعل خارجی دارد. بدین منظور، عرفا در خصوص تجلی ذات یکتا از کلمۀ تعّین کار می‌گیرند زیرا تجلی به عنوان تجربۀ عرفانی امر خودبه‌خود است که در دل عارف مکشوف می‌شود.

در مصرع اول بیدل از فقر و محرومیت وجودی خود در عالم وحدت یا همان تعّین یاد می‌کند، زیرا در عالم وحدت دنیای کثرت رنگ می‌بازد. بیدل که وجود اعتباری خود را از دنیای کثرت می‌داند در عالم وحدت خود هیچ می‌پندارد. درین مصرع خود را به خجالت نکشیدن در برابر این تجربه عرفانی، امر می‌کند. این امر ناشی از تسلیم شدن به حقیقت ذات یکتاست و خود را جزو وی دانستن است. خجالت کشیدن ناشی از دوگانگی است. وقتی عارف خود را جزو ذات یکتا می‌داند امر خجالت کشیدن منتفی می‌شود.

مصرع دوم از مرتبۀ وحدت یاد می‌کند. درین مصرع بیدل امر دوگانگی را می‌خواهد نفی کند. «تو» ضمیر مخاطب است که با تو مخاطب قرار دادن کسی، تلویحاً دلالت به وجود متکلم می‌کند. جمع مخاطب و متکلم همان دویی است که نافی وحدت است. اگر متکلم و مخاطب به لحاظ وجودی به وحدت رسند، دیگر بحث «تو» منتفی است. درین مصرع بیدل این را می‌خواهد بگوید که چه من چه کسی دیگری همه «تو» است، در صورتی که وحدتی میان همه ضمایر (متکلم، غایب و مخاطب) به میان آید. البته درینجا وحدت وجودی به لحاظ معرفت‌شناسی و آنتولوژی است. در تجربه‌های عرفانی میان معرفت و وجود وحدتی وجود دارد. پس تو با تو نبودن یعنی دیگر تو حالت مخاطب را نداشته باشد و تو وقتی حالت مخاطب را ندارد که متکلم نباشد یا متکلم و مخاطب به وحدت رسد.

جان کلام درین بیت این است که خجالت کشیدن از وحدت نادرست است، زیرا همه چیز از «هو» است. این خجالت کشیدن ناشی از توهم وجودی است. باید تسلیم عالم وحدت شد. این مقام فقر است. از سوی دیگر ضمایر (متکلم، غایب و مخاطب) ناشی از کثرت است. وقتی همه به وحدت رسند، دیگر بحث این ضمایر منتفی است.

[۱] https://fa.wikifeqh.ir/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%D9%86#_%D8%AA%D8%B9%DB%8C%D9%86%20%D8%AF%D8%B1%20%D9%85%D8%AA%D9%88%D9%86%20%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C