بر بنیاد مادۀ (۱۳۷) کُد جزا، حبس یکی از مجازات اصلی به شمار میرود. طبق مادۀ (۱۴۵) کدُ جزا: “حبس عبارت است از زندانی ساختن محکوم علیه به حکم قطعی محکمه در یکی از محابس که از طرف دولت به این منظور اختصاص یافته است.”
کُد جزای کشور مدت حبس هر جرم را مشخص نموده است و بر اساس آن اشخاصی که مرتکب جرم میشوند پس از قطعیت حکم محکمه، اگر برای آن جرم مجازات حبس پیشبینی شده باشد، محکوم علیه به زندان (محبس) انتقال مییابد. به منظور اینکه محبوسین اضافه از مدت محکوم بها در محبس نگهداری نشود، فقرۀ (۳) مادۀ (۵۰) قانون محابس و توقیفخانهها چنین مشعر است: ” ادارۀ محبس حق ندارد، محبوس را اضافه از مدت محکوم بها در محبس نگهداری نماید.”
به منظور تحقق این ماده، حسب مادۀ (۵۱) قانون محابس و توقیفخانهها و مادۀ (۳۲۱) قانون اجراآت جزایی، فیصلههای قطعی محاکم مبنی بر محکومیت شخص به مجازات حبس، تحت نظارت دادستانی (حارنوالی) در محابس تنفیذ میگردد. بنابرین دادستانی نظارت مینماید که میعاد تنفیذ مجازات حبس چه وقت و تحت چه حالات تکمیل میگردد.
در مادۀ (۵۰) قانون محابس و توقیفخانهها حالاتی که سبب رهایی محبوس از محبس میگردد قرار آتی بر شمرده است:
۱- در حالت ختم مدت محکوم بها؛
۲- در حالت عفو عمومی یا خصوصی؛
۳- در حالت لغو حکم نهائی محکمه بر اساس تجدید نظر، به نحوی که حکم جدید منجر به برائت یا مجازات غیر از حبس یا مجازات حبسی گردیده که مدت آن قبلاً در محبس سپری شده باشد؛
۴- در حالت رهایی مشروط.
مادۀ (۶۹) قانون تنظیم امور زندانها نیز تقریباً همه این حالات را پیشبینی نموده است با این تفاوت که در جزء (۳) فقرۀ (۱) مادۀ مزبور حالت تخفیف منجر به ختم مدت حبس را نیز پیشبینی نموده است. قابل یاددهانی است که طبق فقرۀ (۴) قانون محابس و توقیفخانهها، ادارۀ محبس مکلف است قبل از رهایی، ادارات دادستانی و پولیس محل را از رهایی محبوس اطلاع دهد. قابل یاددهانی است که هیچ دلیلی به شمول عدم پرداخت جزای نقدی باعث نگه داشتن محبوس در محبس نمیشود. چنانچه مادۀ (۷۰) قانون تنظیم امور زندانها نیز این امر را بیان میدارد: ” محبوسینی که علاوه بر حبس به جزای نقدی محکوم گردیده اند، دادستانی (حارنوالی) مکلف است، همزمان با تطبیق مجازات حبس و قبل از اکمال آن در قسمت حصول جزای نقدی، اقدامات قانونی نماید در غیر آن، محبوس در ختم مدت حبس از طرف اداره رها میگردد.”
برای ضمانت اجرای جزایی نگه نداشتن محبوسین اضافه از مدت محکوم بها در محبس، مادۀ (۵۸۹) کُد جزا، نگهداری غیرقانونی محکوم علیه (محبوس) را در محبس چنین جرم انگاری نموده است:
” (۱) هرگاه پولیس، مؤظف امنیت ملی، حارنوال یا مسؤول محلات سلب آزادی شخصی را بیش از یک روز از موعد قانونی تحت نظارت، توقیف، حبس یا حجز قرار دهد، به حبس قصیر یا جزای نقدی سه هزار افغانی در برابر هر روز، محکوم میگردد.
(۲) هرگاه عمل با سؤ نیت صورت گرفته باشد و یا طور مکرر انجام شده باشد، مرتکب به حبس متوسط، محکوم میگردد.”
از کاربرد کلمۀ «سؤ نیت» در فقرۀ (۲) مادۀ فوق الذکر چنین استنباط میگردد که بادرنظرداشت مفهوم مخالف آن، قرار گرفتن در حالت فقرۀ (۱) باید به دور از سؤ نیت باشد. یعنی طبق فقرۀ (۱) مادۀ مزبور، هرگاه به صورت غیرعمدی: اهمال، بی احتیاطی و یا عدم رعایت قانون و مقررات، مسؤول محلات سلب آزادی، شخصی را بیش از یک روز از موعد قانونی تحت حبس نگه دارد، مجازات مندرج فقرۀ (۱) بر وی تطبیق میگردد.
برعکس، اگر سؤ نیت باشد یا به کرات اشخاص را بیش از موعد قانونی تحت حبس قرار دهد، مجازات مندرج فقرۀ (۲) قابل تطبیق است. بنابرین، هیچ دلیلی مبنی بر نگه داشتن محبوس در محبس پذیرفتنی نیست و برخی رویههای اداری که باعث نگه داشتن محبوس در محبس بیش از موعد قانونی میگردد، خلاف احکام مندرج قوانین فوق الذکر و پرنسیب قانونیت مجازات مندرج مادۀ (۷) کُد جزا میباشد.
