51
دریای خیالیم و نمی نیست در اینجا
جز وهم وجود و عدمی نیست در اینجا
این بیت سرشار از وحدت الوجودی است. در مصرع اول، بیدل خود را به دریای خیالی میپندارد که از فیض وجود حقیقی برخوردار نیست. خیال امری است که واقعیت بیرون ندارد. درین مصرع یک پارادوکسیکال زیبایی به کار رفته است. دریا که پر از آب است اما این دریای خیال حتا به اندازۀ نم هم در آن آب نیست. گویی این دریای خیال همچون سرابی است که نشان آب هستی در آن نیست. آب دلالت به هستی و زندگی میکند. چنانچه در قرآن کریم آمده است: ” و جعلنا من الماء کل شیء حي”. بیدل در جای دیگر در خصوص ارتباط خیال و بحث وحدت چقدر زیبا میسراید:
کثرت نشد محو از سازِ وحدت
همچون خیالات از شخصِ تنها
مصرع اول در کل مصرع از نفی حقیقی بودن وجود آدمی حرف میزند. به باور عرفا به ویژه ابن عربی و عرفای پس از وی، فقط وجود حقیقی از آن خداوند متعال است، دیگران اعتبار وجودی خود را از «هو» میگیرند و وجود حقیقی مستقل از ذات یکتا ندارند.
مصرع دوم مضمون مصرع اول را بیان میکند که وجود حقیقی انسان جز وهمی بیش نیست. اگر حرف عطف «و» را در نظر گیریم کلمۀ عدم نیز مانند وجود به وهم بودن دلالت میکند. یعنی فقط وجود حقیقی وجود دارد، بحث عدم و وجود آدمی امر موهوم است. اگر مصرع دوم را چنین بخوانیم که جز وهم وجود و عدمی نیست و عدم نبودن را مستقل بپنداریم، هدف از عدم نیست یعنی همه چیز سرشار از حقیقت وجودی ذات یکتا است. به تعبیر دیگر با این خوانش بیدل میان وهم وجود آدمی و رخنه کردن عدم در وجود حقیقی ذات یکتا جمع کرده است. کلمۀ اینجا حکایت از سرزمین وحدت میکند. به باور من خوانش دوم بیشتر نزدیک است. یعنی در سرزمین وحدت که در آن کثرت راه ندارد، پس وجود آدمی وهمی بیش نیست. از سوی دیگر این سرزمین وحدت سرشار از هستی مطلق است که در آن عدم متصور نیست.
