بر بنیاد مادۀ (۲۱) قانون رسانههای همگانی، ادارات رادیو و تلویزیونهای خصوصی در تهیه و تدوین کلیه پروگرامهای خویش با رعایت احکام قانون رسانهها، آزاد میباشند. بادرنظرداشت این ماده، رسانههای خصوصی میتوانند نشرات خارجی داشته باشند. فقرۀ (۱) مادۀ (۳۲) مقررۀ طرز تأسیس و فعالیت رسانههای خصوصی با پیروی از مادۀ مزبور قانون رسانههای همگانی نشر و پخش نشرات خارجی از سوی رادیو و تلویزیون خصوصی را چنین تضمین نموده است: ” رادیو و تلویزیون خصوصی میتوانند نشرات رسانههای خارجی را با رعایت احکام اسناد تقنینی نافذ کشور، از طریق فریکونسی خویش نشر و پخش نمایند. رادیو و تلویزیون خصوصی مربوط احزاب سیاسی از این حکم مستثنی اند.”
گاهی اتفاق میافتد که رسانههای خصوصی برخی برنامهها را از خارج خریداری و سپس نشر نمایند. در خصوص این که آیا رسانههای خصوصی بر این برنامهها از حق کاپیرایت برخوردار است یا خیر، این نبشته به آن پاسخ میدهد. مادۀ (۳) قانون رسانههای همگانی حق نسخهبرداری (کاپیرایت) را چنین تعریف نموده است: ” داشتن حق مالکیت معنوی و امتیاز انتشارات ثبت شده است که در مطابقت با معیارهای قبول شده توسط قانون جداگانه تنظیم میشود.” البته طبق فقرۀ (۱) مادۀ (۸) قانون کاپیرایت، ثبت اثر اختیاری میباشد.
نشرات خارجی رسانههای خصوصی یکی از مصادیق حقوق جانبی است. حقوق جانبی، حقوقی است که نمایشدهندگان، تهیهکنندگان فونوگرامها و مؤسسات پخشکننده مطابق احکام قانون کاپیرایت در ارتباط به اثر آن را حایز میگردد. رسانههای خصوصی مکلف اند برنامههایی را نشر نمایند که در مخالفت با قانون رسانههای همگانی و قانون کاپیرایت نباشد وگرنه از لحاظ کاپیرایت مورد حمایت قرار نمیگیرند. مادۀ (۲۱) قانون کاپیرایت در خصوص حقوق انحصاری مؤسسات پخشکننده که شامل رادیو و تلویزیون خصوصی نیز میشود چنین مشعر است: ” مؤسسۀ پخشکننده در رابطه به نشرات خود دارای حقوق انحصاری ذیل میباشد:
– تصحیح آثار پخششده و تولید مجدد آن؛
– پخش مجدد توسط وسایل بیسیم؛
– پخش و نشر از طریق نشرات تلویزیونی.”
در مقدمۀ این ماده از کلمۀ «نشرات» به طور مطلق تذکر یافته است که شامل نشرات خارجی و داخلی میشود. به گونۀ مثال اگر یک تلویزیون نشر برنامۀ مسابقات فوتبال را بهطور قانونی از یک تلویزیون خارجی میخرد، رسانههای داخلی دیگر نمیتوانند همان نشرات تلویزیون خارجی را نشر نمایند. ولی در صورتی که تلویزیون A که رسانۀ داخلی است پس از انعقاد قرارداد نشرات تلویزیون B را که رسانۀ خارجی است نشر نماید.
تلویزیون D که رسانۀ داخلی است بدون انعقاد قرارداد، همان مسابقات را به جای نشرات تلویزیونی B، از C را نشر نماید، در این صورت تلویزیون A نمی تواند علیه تلویزیون D دعوی کند مگر اینکه حق انحصاری نشر آن را داشته باشد؛ زیرا یک پدیدآورنده صرف میتوان از حقوق خود دفاع نماید. اما بر اساس مادۀ (۴۳) قانون کاپیرایت، هرگاه آثار پدیدآورندگان تبعه یا مقیم کشوری که افغانستان با آنها معاهدات مالکیت معنوی را عقد نموده باشد، در آن صورت حق وی محفوظ است. البته اگر تلویزیون C خود نشرات غیرقانونی داشته باشد، درین صورت تلویزیون D مسؤول است. قابل یاددهانی است که طبق فقرۀ (۸) مادۀ (۲) کنوانسیون برن، تهیۀ گزارش از آن مسابقات، شامل حق کاپیرایت نمیشود.
قابل یاددهانی است که افغانستان به کنوانسیون برن در مورد حمایت از آثار ادبی و هنری سند پاریس را در سال ۱۳۹۵ ملحق شده است. بادرنظرداشت مادۀ (۷) قانون اساسی دولت مکلف است بر رعایت آنعده قراردادهای بین المللی است که به آن ملحق شده است. در فقرۀ (۱) مادۀ (۶) کنوانسیون مزبور چنین مشعر است: ” مؤلفین از حمایت مقرر برای آثاری که مطابق کنوانسیون مورد حمایت قرار می گیرد، در کشورهای اتحادیه غیر از کشور مبدای اثر، از حقوقی که قوانین مربوط در حال حاضر برای اتباع داخلی قایل اند یا بعداً قایل میشوند، همچنین از حقوق خاص که این کنوانسیون مقرر میدارد، بهره مند میشوند.”
بادرنظرداشت کنوانسیون برن و به تبع آن قانون کاپی رایت، هرگاه شهروندان خارجی که شهروندان اعضای کنوانسیون برن باشند، میتوانند علیه رسانههای داخلی که نشرات آنها را بدون توافق به نشر میرسانند، اقامۀ دعوی نمایند.
