قبل از اینکه در مورد حد اکثر مجازات در تعدد مادی جرایم غیرمرتبط سخن گفته شود، بهتر است که تعریف تعدد جرایم و اقسام آن مختصراً ذکر گردد. “تعدد جرایم عبارت از ارتکاب جرایم متعدد از سوی شخص واحد، بدون آن که به علت ارتکاب یکی از آنها محکوم به مجازات قطعیشده باشد”. تعدد جرایم در کل به دو نوع است: تعدد مادی (حقیقی) جرایم و تعدد معنوی جرایم. تعدد مادی جرایم نیز به دو نوع است: تعدد مادی جرایم مرتبط و تعدد مادی جرایم غیرمرتبط.
این نبشته صرف در مورد حد اکثر مجازات در تعدد مادی جرایم غیر مرتبط ترکیز دارد. تعیین جزای حبس در تعدد مادی جرایم غیر مرتبط میان حقوقدانان کشور، هنوز موضوع متنازع فیه است. برخی به این باورند که مجموع مدت مجازات در تعدد مادی جرایم غیرمرتبط نباید از حبس دوام درجه یک بیشتر باشد و برعکس برخی بر آن محدودیت قایل نیستند. به منظور واکاوی این مسئله نیاز است که مواد ۷۵ و ۷۷ کُد جزا مورد تحلیل و واکاوی قرار گیرد.
مادۀ ۷۵ کُد جزا چنین مشعر است: شخصی که مرتکب دو جرم یا بیشتر از آن گردد و قبل از صدور حکم قطعی در مورد یکی از آنها، وحدت هدف که جرایم مذکور را با هم جمع کند، موجود نباشد، به جزاهای پیشبینی شده هر یک از جرایم مذکور محکوم میگردد و جزاهای محکوم بها یکی بعد از دیگری بالای وی تطبیق می شود، مگر این که در این قانون طوری دیگری پیش بینی گردیده باشد.”
در خصوص تعیین مجازات در تعدد مادی جرایم غیرمرتبط نکات ذیل قابل یاددهانی است:
۱- در این ماده ظاهراً حد اکثر مجازات را تعیین ننموده است. یعنی حکم این ماده به طور عام آمده است.
۲- البته در آخر این حکم عام را مقید به مواردی کرده است که قانونگذار آنها را مستنثی نموده است که میتوان از فقرۀ (۲) مادۀ ۴۹۶ و فقرۀ (۲) مادۀ ۸۴۹ کُد جزا یاد کرد که تعینن مجازات را مقید به سی سال حبس (حبس دوام درجه یک) نموده است.
مادۀ ۷۷ کُد جزا نیز چنین بیان میدارد: ” هرگاه شخصی به اثر ارتکاب جرم محکوم گردیده باشد، بعداً به علت ارتکاب جرم دیگری محکوم به جزا گردد و این جرایم با هم مرتبط نباشند، هر دو جزا یکی بعد از دیگری بالای وی تطبیق میگردد، گرچه مدت حبس از سی سال، بیشتر باشد.” این ماده را نیز چنین میتوان مورد تحلیل قرار داد:
۱- این ماده مربوط تعدد مادی غیرمرتبط است و حالت استثنایی آن را بیان میدارد. به گونۀ مثال هرگاه یک شخص فعل جرمی اول و دوم را که با هم مرتبط نیستند قبل از محکومیت قطعی مرتکب شده باشد، اگر از بابت فعل اول محکوم به مجازات گردد و بعداً معلوم گردد که وی فعل دوم را نیز انجام داده است، از بابت فعل دوم نیز مجازات میگردد. البته مجازات هر دو جرم، یکی پس از دیگری بالای وی تطبیق میگردد.
۲- در آخر این ماده کاربرد کلمۀ «گرچه» درخور توجه و برای تحلیل آنچه این نبشته به آن اختصاص دارد مهم میباشد. با کاربرد کلمۀ «گرچه» تلحویاً استنباط میگردد که در اصل، حداکثر جزای حبس در جرایم مادی متعدد غیرمرتبط سی سال یا حبس دوام درجه یک است، مگر اینکه شرایط استثنایی مادۀ ۷۷ تحقق یابد. به عبارت دیگر، کاربرد کلمۀ «گرچه» این را میرساند که هرچند حداکثر مجازات در تعدد مادی غیرمرتبط سی سال است، اگر حالات مندرج مادۀ ۷۷ رخ دهد، میتواند بیشتر از سی سال نیز باشد، زیرا هدف قانونگذار از بیان جمله: «گرچه مدت حبس از سی سال، بیشتر باشد» بی فایده و عبث نیست. در واقع، قانونگذار به طور غیرمستقیم این را میخواهد بیان دارد که چون مادۀ ۷۷ حالت استثنایی است، میتواند بیشتر از سی سال حبس باشد. مفهوم مخالف این جمله این است که غیر از حالت مندرج مادۀ ۷۷، در تعدد غیرمرتبط، اصل سی سال حبس است.
در نتیجه میتوان گفت که بادرنظرداشت مواد ۷۵ و ۷۷ کُد جزا، هدف قانونگذار این است که در تعدد مادی جرایم غیرمرتبط اصل حبس دوام درجه یک، زیرا اگر هدف قانونگذار مجازات بیشتر از سی سال حبس در تعدد غیرمرتبط میبود، در مادۀ ۷۷ اصلاً این جمله: «گرچه مدت حبس از سی سال، بیشتر باشد» را نمیآورد. این جمله، دلالت به این میکند که اصل در تعدد غیرمرتبط سی سال حبس است و بیشتر از آن استثنای بر اصل بوده که در مادۀ ۷۷ بیان شده است.
