تأویل ابیات بیدل (۶۷)

سجدهٔ سنگین‌دلان آیینه‌ٔ نامحرمی است
میل آهن‌ گر دوتا شد حلقه‌ٔ در می‌شود

سجده قریب‌ترین حالت بنده به خداوند است. در سجده انسان به اصل خود که همان خاک است در برابر ایزد متعال نزدیک می‌شود و نهایت تسلیم شدن و سر فرودآوردن به «هو» است. در این بیت بیدل سجدۀ انسان های سنگین دل یا قسی القلب را آیینۀ نامحرمی می‌داند. «آیینۀ نامحرمی» ترکیبی زیبایی است که دلالت به نرسیدن و ندیدن ذات یکتا می‌کند. یعنی هرچند آیینۀ سجده برای نزدیک شدن و دیدن خداوند است؛ اما انسان‌های سنگدل و نفس‌آلود، نامحرم اند تا از آن، خداوند را ببیند. به عبارت دیگر، آیینۀ نامحرمی، یک تناقض‌نمای زیبایی است که دلالت به نامحرم بودن دیدار خداوند می‌کند. آیینۀ خاصیت بازتاب تمثال آدمی دارد که ذاتا محرم آدمی است. آیینۀ نامحرمی یعنی آیینه‌ای است که خاصیت صاف و شفاف نیست.

مصرع دوم، مضمون مصرع اول را به تصویر می‌کشد. یعنی این انسان‌های سنگدل و آلوده هرگاه سجده هم کنند، مانند میل آهن دوتا (خمیده) می‌شوند که نه تنها در (دروازه) دیدار و نزدیک شدن به خداوند را به سوی خود باز نمی‌کنند، بلکه این سجدۀ بدون خشوع و خضوع، حلقۀ برای بستن در می‌شود.